Bí quyết ghi chú giúp học sinh ghi nhớ hiệu quả từ việc sắp xếp ý tưởng bài giảng của giáo viên

Cấu trúc sơ đồ tư duy

Một kỹ năng chung mà hầu như tất cả học sinh sử dụng trong học tập là ghi chép những gì nghe được, đọc được. Các bạn thường ghi chép theo nhiều cách phù hợp với bản thân mình. Việc ghi chép giúp mỗi người sắp xếp kiến thức theo một cách riêng, dễ hiểu. Nó giúp giảm thời gian ôn bài bởi trong đó chứa đựng thông tin quan trọng cần nhớ. Nói cách khác, đó là sử dụng lối ghi chú theo cách cá nhân để học tập. Bài viết này giới thiệu các bạn một bí quyết ghi chú để ghi nhớ hiệu quả từ việc sắp xếp ý tưởng bài giảng của giáo viên.

Xác định cách thức ghi chú

Ghi chú là gì?

Ghi chú là tiếp nhận ý tưởng của người khác từ bài nói, sách và các phương tiện truyền thông, rồi sắp xếp chúng thành một kết cấu phản ánh ý tưởng ban đầu hoặc giúp bạn có thể sắp xếp lại cho phù hợp với yêu cầu của mình.

Trước tiên, cần phân biệt rõ lối ghi chú chủ động và lối ghi chú thụ động. Ghi chú chủ động là tổ chức các ý tưởng của riêng ta, thường chứa trong đó những sáng tạo mới mẻ. Ghi chú thụ động là tóm tắt ý tưởng của người khác, từ một cuốn sách, bài báo hay bài giảng.

Các lối ghi chú thông thường

Hầu hết học sinh trên thế giới hiện nay lựa chọn lối ghi chú chủ động/thụ động thông thường theo kiểu tuần tự, nghĩa là:

  • Ghi chú nội dung ở dạng câu tường thuật
  • Ghi lại các ý tưởng theo kiểu tuần tự xuất hiện
  • Dùng dàn ý hoặc đề cương đánh số thứ tự (bằng số La Mã, số tự nhiên hoặc các chữ cái)

Cả ba lối ghi chú trên đây đều dùng thành phần chính là các ký tự, chữ, số hay phân tích. Các thành phần này mới chỉ là 3 trong rất nhiều thành phần công cụ hiện có trong bộ não chúng ta. Các lối ghi chú này hoàn toàn chưa sử dụng các thành phần trong bộ não như:

  • Nhịp điệu thị giác
  • Dạng thức thị giác hay dạng thức thích hợp
  • Màu sắc
  • Hình ảnh (sự tưởng tượng)
  • Hình dung
  • Kích thước
  • Nhận thức về không gian
  • Tính toàn thể
  • Sự liên kết

Bất lợi của lối ghi chú thông thường

  • Lãng phí thời gian do bạn phải ghi chú và đọc đi đọc lại những cái không cần thiết.
  • Buộc ta phải truy tìm các từ khóa, tạo trở ngại khi bộ não tìm mối liên hệ có ích giữa các khái niệm trọng tâm. Theo lối ghi chú thông thường, các từ khóa bị chìm trong một rừng chữ không quan trọng. (Tham khảo bài viết Giá trị quan trọng của từ khóa)
  • Khó nhớ nội dung do các ghi chú được ghi lại bằng một màu đơn điệu dễ gây nhàm chám thị giác, khiến não khước từ và bỏ quên chúng đi.
  • Không kích thích não sáng tạo do lối ghi chú thông thường không chú trọng tìm ra các mối liên hệ.

Bí quyết ghi chú tối ưu: Sơ đồ tư duy

Nguyên lý của Sơ đồ tư duy

Bí quyết ghi chú để đạt hiệu quả là tận dụng cả hai bán cầu não trái và não phải cùng một lúc để tối ưu hóa toàn bộ sức mạnh của não bộ (Tham khảo bài viết Phương pháp của người thông minh – Rèn luyện để tận dụng triệt để khả năng vô tận của não bộ).

Để làm được như vậy, cần tận dụng triệt để các từ khóa, sử dụng các chức năng của não trái (lập luận, toán học, sự kiện, ngôn ngữ, chuỗi số, phân tích) kết hợp với chức năng của não phải (âm nhạc, sáng tạo, tưởng tượng, mơ mộng, màu sắc, tình cảm). Đó chính là nguyên tắc ghi chú của Sơ đồ tư duy.

Sơ đồ tư duy sử dụng nhiều hình ảnh, các từ khóa với màu sắc, kích thước khác nhau. Nó giúp bạn hình dung về kiến thức cần nhớ. Bằng cách chia các nhánh, phân nhánh, sơ đồ tư duy hiển thị sự liên kết giữa các ý tưởng một cách rất rõ ràng. Với nguyên lý đó, sơ đồ tư duy cho phép bạn làm nổi bật các ý tưởng trọng tâm. Màu sắc đa dạng của sơ đồ tư duy không chỉ giúp bạn vận dụng trí tưởng tượng sáng tạo đầy phong phú của mình , đồng thời còn tạo nên một bức tranh mang tính lý luận, liên kết chặt chẽ về những gì bạn được học.

Các bước vẽ sơ đồ tư duy

Bước 1: Vẽ chủ đề ở trọng tâm

  • Bạn vẽ chủ đề ở trung tâm một mảnh giấy đặt nằm ngang.
  • Sử dụng tất cả màu sắc bạn thích để tô màu hình vẽ này, có thể bổ sung 1 từ khóa nếu hình vẽ chưa rõ ràng. Không nên đóng khung hoặc che mất hình vẽ.
  • Tập trung vẽ hình ảnh trong vòng 20 phút. Trong 20 phút này, bạn phải để ý tưởng trong đầu về hình ảnh trung tâm tuôn ra càng nhanh càng tốt.

Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ

  • Từ hình ảnh trung tâm, vẽ hướng chéo góc cho các tiêu đề phụ để nhiều nhánh phụ khác có thể tỏa ra một cách dễ dàng
  • Tiêu đề phụ viết bằng CHỮ IN HOA, nằm trên các nhánh dày gắn liền với hình ảnh trung tâm để làm nổi bật.
  • Một lưu ý ở bước này là bạn nên thể hiện hết kết nối từ những ý tưởng vừa xuất hiện trong đầu khi bạn dùng 20 phút để vẽ hình ảnh trung tâm. HÃY VIẾT TOÀN BỘ TỪ NGỮ. Bạn hãy phân loại, thiết lập cấp độ để biết đâu là các nhánh gắn liền trung tâm, từ khóa là tiêu đề phụ.

Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ, hãy vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ.

Quy tắc vẽ là:

  • Chỉ sử dụng từ khóa và hình ảnh
  • Sử dụng các viết tắt thông dụng của riêng bạn
  • Mỗi từ khóa/hình ảnh được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng của nhánh
  • Từ một điểm tỏa ra các nhánh. Các nhánh từ một điểm có cùng một màu. Thay đổi màu khi đi từ một ý chính ra các ý phụ

Bước 4: Nghiền ngẫm ý tưởng

  • Đặt mình trong trạng thái yên tĩnh, thư giãn để tri thức sáng tạo được lóe lên
  • Sử dụng các từ khóa để ghi chú lại bất kỳ ý tưởng nào

Bước 5: Tái lập và chỉnh sửa

  • Nhìn lại Sơ đồ tư duy đã lập ở bước 2, xem xét những thông tin đã ghi chép lại ở bước 3.
  • Kết hợp các bước 1, 2, 3 để tạo nên một sơ đồ tư duy hoàn chỉnh

Một lưu ý nhỏ: Sơ đồ tư duy là một công cụ giúp bạn học tập hiệu quả, tiết kiệm thời gian thông qua việc tận dụng cả não trái và não phải để bạn tiếp thu bài nhanh hơn, hiểu bài kỹ hơn, nhớ được nhiều chi tiết hơn. Tuy nhiên, đây không phải là tác phẩm hội họa nên bạn không nên dành quá nhiều thời gian để trau chuốt nó. Mục đích chính của bạn khi sử dụng công cụ này là ghi chú.

Bạn nên vẽ sơ đồ tư duy cho một chương sách trước khi đến lớp nghe giảng. Nếu bạn chưa hoàn tất sơ đồ trước giờ học, hãy để việc đó sau giờ học. Đừng dùng thời gian trên lớp để hoàn thiện nó. Hãy tập trung nghe giảng 100% để sử dụng những kiến thức nghe được trên lớp tái lập lại sơ đồ tư duy của mình.

Bí quyết ghi chú: Ví dụ các bước vẽ sơ đồ tư duy về “Ba dạng vật chất”

Bước 1: Vẽ chủ đề ở trọng tâm

Bước 1: Vẽ hình ảnh trung tâm - Nên nhớ chỉ sử dụng hình ảnh cho thông tin trung tâm
Bước 1: Vẽ hình ảnh trung tâm – Nên nhớ chỉ sử dụng hình ảnh cho thông tin trung tâm

Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ

Bước 2: Thêm tiêu đề phụ - Chú ý cách tìm từ khóa hiệu quả
Bước 2: Thêm tiêu đề phụ – Chú ý cách tìm từ khóa hiệu quả

Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ, hãy vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ

Bước 3: Thêm các ý chính và chi tiết hỗ trợ. Lưu ý cách sử dụng màu sắc
Bước 3: Thêm các ý chính và chi tiết hỗ trợ. Lưu ý cách sử dụng màu sắc
Bước 3: Thêm các ý chính và chi tiết hỗ trợ. Lưu ý cách sử dụng màu sắc

Bước 3: Thêm các ý chính và chi tiết hỗ trợ. Lưu ý cách sử dụng màu sắc

Sau khi thực hiện Bước 4, bước 5, ta có một sơ đồ hoàn chỉnh

Ví dụ: Sơ đồ tư duy về ba dạng vật chất

Sách tham khảo: